Hanes Prifysgol Aberystwyth

Sefydlu Prifysgol Aberystwyth yw un o'r straeon mwyaf rhamantaidd, yn wir arwrol, yn hanes modern Cymru. O'r 1850au ymlaen, aeth grwp bach o wladgarwyr ati dan arweiniad Hugh Owen, oedd yn Gymro o Lundain, i godi digon o arian drwy danysgrifiad cyhoeddus a phreifat i sefydlu coleg ag iddo statws prifysgol yng Nghymru. Roedd yn uchelgais a oedd bron yn amhosibl i'w wireddu. Ym 1872, agorwyd y Brifysgol mewn gwesty oedd wedi hanner ei adeiladu ar lan y môr yn Aberystwyth. Yn y coleg roedd 26 o fyfyrwyr oedd prin wedi'u paratoi ar gyfer eu cyrsiau a staff dysgu o dri.

Roedd y degawd a mwy cyntaf yn frwydr barhaus i oroesi o'r llaw i'r genau. Drwy haelioni rhai gymwynaswyr unigol ac apeliadau cyhoeddus am gymorth oddi wrth werin Cymru, llwyddwyd i gadw'r Brifysgol i fynd, ac yn bwysicach o bosibl, ei gwreiddio yn ddwfn yng nghalonnau y Cymry. Testun balchder sylweddol yw'r ffaith fod y Brifysgol wedi gwneud cyfraniad sylweddol i addysg menywod; hi oedd un o'r sefydliadau cyntaf i groesawu myfyrwyr benywaidd.

O'r 1960au ymlaen bu'r Brifysgol yn adleoli o lan y môr i gampws Penglais. Mae i'r safle hwn, sydd wedi'i dirlunio'n gain, olygfeydd godidog dros dref Aberystwyth a'r môr. Yma ceir nifer o adeiladau newydd, gan gynnwys datblygiadau pwysig ar gyfer y celfyddydau a'r gwyddorau, neuaddau preswyl, Canolfan Celfyddydau ysblennydd a chyfleusterau chwaraeon o'r radd flaenaf. Yn fwyaf diweddar, mae buddsoddiad pwysig gan Lywodraeth Cynulliad Cymru wedi arwain at agor y Sefydliad Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig.

Er gwaethaf yr ehangu parhaus o ran adeiladau a niferoedd myfyrwyr, mae'r brifysgol yn Aberystwyth wedi cadw'i natur gyfeillgar draddodiadol, bywyd cymdeithasol bywiog ei myfyrwyr a'i safonau academaidd uchel.

Yn 2007, esgorodd holl golegau Prifysgol Cymru ar gyfnod newydd fel prifysgolion annibynnol, er bod clymau cryf o gydweithio'n dal i fodoli, fel y cadarnhawyd yng nghytundeb Dydd Gwyl Dewi yn 2009 rhwng Aberystwyth a'r pedair prif brifysgol arall yng Nghymru. A hithau bellach yn annibynnol, mae Prifysgol Aberystwyth yn edrych yn ôl â balchder ar etifeddiaeth ei gorffennol, ac yn wynebu'r dyfodol yn hyderus.