Mynediad Agored

Cyflwyniad i Erthyglau a Chyfnodolion Electronig Mynediad Agored

Diffiniadau:

Mae Menter Mynediad Agored Budapest yn diffinio llenyddiaeth mynediad agored fel hyn: "mae ar gael yn rhad ac am ddim ar y rhyngrwyd gyhoeddus, ac mae'n caniatáu i unrhyw ddefnyddiwr ddarllen, lawrlwytho, copïo, dosbarthu, argraffu, chwilio neu gysylltu â thestunau llawn yr erthyglau hyn, eu hymlusgo ar gyfer mynegeio, eu pasio fel data i feddalwedd, neu'u defnyddio at unrhyw ddiben cyfreithiol arall, heb rwystrau ariannol, cyfreithiol na technegol ar wahân i'r rhai anwahanadwy ar gyfer cael mynediad i'r rhyngrwyd ei hun. Yr unig gyfyngiad ar atgynhyrchu a dosbarthu, a'r unig swyddogaeth ar gyfer hawlfraint yn y parth hwn, yw galluogi i awduron reoli cyfanrwydd eu gwaith a chael yr hawl i gael eu cydnabod a'u dyfynnu'n gywir."

Os oes gan erthygl "Fynediad Agored", golyga hyn y gall unrhyw un yn y byd edrych arni trwy ddefnyddio cysylltiad rhyngrwyd. mae hyn yn golygu bod y nifer o bobl sy'n darllen erthyglau Mynediad Agored yn llawer mwy na'r nifer ar gyfer deunydd lle mae'r testun llawn wedi'i gyfyngu i danysgrifwyr. Mae'n bwysig nodi nad yw Mynediad Agored yn effeithio ar adolygiad gan gydweithwyr - Mae storfeydd Mynediad Agored yn ychwanegu at, yn hytrach na chymryd lle, cyfnodolion. Mae nifer cynyddol o ymchwilwyr a hyhoeddwyr yn datblygu casgliadau o gyfnodolion mynediad agored. (http://www.driver-support.eu/oa Digital Repository Infrastructure Vision for European Research).

Rhagor o Fanylion am Fynediad Agored:

  • Mae llenyddiaeth Mynediad Agored yn ddigidol, yn rhad ac am ddim a heb y rhan fwyaf o'r cyfyngiadau hawlfraint a thrwyddedu.
  • Mae Mynediad Agored yn gydnaws â hawlfraint, adolygu gan gydweithwyr, cyllid, argraffu, cadwraeth, bri, datblygu gyrfa, mynegeio, a nodweddion a gwasanaethau cymorth eraill sy'n gysylltiedig â llenyddiaeth ysgolheigaidd gonfensiynol.
  • Sail gyfreithiol Mynediad Agored yw naill ai caniatâd dalir yr hawlfraint neu'r parth cyhoeddus, fel rheol daliwr yr hawlfraint.
  • Mae ymgyrch Mynediad Agord yn canolbwyntio ar lenyddiaeth y mae awduron yn ei chyflwyno i'r byd heb ddisgwyl cael eu talu.
  • Mae llawer o fentrau Mynediad Agored yn canolbwyntio ar ymchwil a gyllidir gan drethdalwur. Mae'r saith Cyngor Ymchwil yn y Deyrnas Unedig yn disgwyl i ymchwil a gyllidir fod ar gael i'r cyhoedd o ystyried bod £2.8 biliwn o arian cyhoeddus yn cael ei fuddsoddi mewn ymchwil. (Gweler, http://www.rcuk.ac.uk/default.htm i gael ragor o wybodaeth).
  • Mae yna ddau brif gyfrwng ar gyfer cyflwyno Mynediad Agored i erthyglau ymchwil, cyfnodolion Mynediad Agored ac archifau neu storfeydd Mynediad Agored.

Cyfnodolion Mynediad Agored ac Archifau/Storfeydd Mynediad Agored

Y prif wahaniaeth rhwng cyfnodolion Mynediad Agored a storfeydd Mynediad Agored yw bod cyfnodolion Mynediad Agored yn cynnal adolygiad gan gydweithwyr ond nid yw storfeydd Mynediad Agored yn gwneud hynny. Cyfeirir at gyfnodolion sydd â Mynediad Agored llwyr fel rhai "aur", a chyfeirir at Fynediad Agored a gyflwynir trwy archifau neu storfeydd fel Mynediad Agord "gwyrdd". Mae'r gwahaniaeth aur/gwyrdd yn ymwneud â lleoliadau, nid â  hawliau'r defnyddiwr neu'r graddau y mae'r deunydd ar gael i edrych arnynt.

Cyfnodolion Mynediad Agored - "aur":

  • Mae cyfnodolion Mynediad Agored yn cynnal adolygiadau gan gydweithwyr
  • Mae cyfnodolion Mynediad Agored fel rheol yn gadael i'r awduron gadw hawlfraint.
  • Mae cyfnodolion Mynediad Agored yn cael eu cyllido gan y rhai sydd â diddordeb mewn rhannu'r cynnwys. Telir am y costau cynhyrchu o flaen llaw er mwyn i'r mynediad fod yn rhad ac am ddim i bawb sydd â'r offet iawn, Weithiau mae hyn yn golygu ei bod yn rhaid i gyfnodolion gael cymhorthdal gan y gymdeithas broffesiynol neu'r brifysgol sy'n lletya. Weithiau mae'n golygu bod cyfnodolion yn codi ffi brosesu am erthyglau a dderbynnir, i'w dalu gan yr awdur neu noddwr yr awdur (cyflogwr, asiantaeth gyllido). Mae cyfnodolion Mynediad Agored sy'n codi ffioedd prosesu fel rheol yn eu hepgor mewn achosion o galedi economaidd. Nid yw cyfnodolion Mynediad Agored sydd â chymorthdaliadau sefydliadol yn tueddu i godi unrhyw ffioedd prosesu. Gall cyfnodolion Mynediad Agored fodoli ar ffioedd neu gymorthdaliadau is os ydynt yn cael incwm gan wasanaethau cyhoeddi, hysbysebu, ychwanegion neu wasanaethau atodol eraill. Mae rhai sefydliadau a chonsortia yn trefnu ffioedd gostyngol. Mae rhai cyhoeddwyr Mynediad Agored (BioMed Central a Public Library of Science) yn hepgor ffioedd i bob ymchwilydd sy'n gysylltiedig â sefydliadau sydd wedi talu am aelodaeth flynyddol.
  • I gael manylion am yr ochr fusnes i gyfnodolion Mynediad Agored, gweler Guide to Business Planning for Launching a New Open Access Journal gan Fenter Mynediad Agored Budapest, Guide to Business Planning for Converting a Subscripton-Based Journal to Open Access gan Fenter Mynediad Agord Budapest, a Phapur Gwyn PLoS, Publishing Open-Access Journals.

Archifau/Storfeydd Mynediad Agored - "gwyrdd":

  • Gellir trefnu archifau Mynediad Agored yn ôl disgyblaeth neu sefydliad.
  • Nid yw archifau Mynediad Agored yn cynnal adolygiadau gan gydweithwyr.
  • Gall archifau Mynediad Agored gynnwys rhagargraffiadau (fersiwn cyn iddo gael ei adolygu gan gydweithiwr a'i gyhoeddi), ôl-argraffiadau (fersiwn wedi'i adolygu gan gydweithiwr ac wedi'i gymeradwyo gan gyfnodolyn), neu'r ddau.
  • Gall storfeydd Mynediad Agored gadw copïau wedi'u dyblygu'n ddigidol o erthyglau cyhoeddedig a sicrhau eu bod ar gael yn rhad ac am ddim. Yn amodol ar hawlfraint, fel rheol nid yw'r rhan fwyaf o gyhoeddwyr yn caniatáu i'r copi terfynol wedi'i olygu gael ei roi mewn storfa. Efallai y bydd fersiwn terfynol yr awdur, cayn golygu'r copi, yn cael ei adneuo. I gael rhagor o wybodaeth ewch i wefan SHERPA http://www.sherpa.ac.uk/index.html sy'n cynnwys y gwasanaethau canlynol:

Rhagor o Wybodaeth am Sefydliadau a Chasgliadau Cyfnodolion Ymchwil:

Mae OpenDOAR yn gyfeiriadur awdurdodol o storfeydd mynediad agored academaidd. Mae staff prosiect wedi ymweld â phob storfa OpenDOAR i edrych ar y wybodaeth sy'n cael ei chofnodi yma. Nid yw'r dull manwl hwn yn dibynnu ar ddadansoddiadau awtomataidd ac mae'n rhestr o storfeydd y mae eu hansawdd yn cael ei reoli.

Mae OAIster Home yn gatalog undeb o adnoddau digidol. Mae OAIster yn rhoi mynediad i'r adnoddau digidol hyn trwy "gynaeafu" eu metadata disgrifiadol (cofnodion) gan ddefnyddio OAI-PMH (yr Open Archives Initiative Protocol for Metadata Harvesting). Gellir chwilio OAIster yn ôl Teitl, Awdur/Crëwr, Pwnc, Iaith neu Gofnod Llawn. Gellir cyfyngu'r chwiliadau hefyd yn cmath o adnodd (testun, llun, sain, fideo, set ddata) a'u trefnu yn ôl  teitl, awdur, dyddiad a faint o bobl sy'n edrych ar yr adnodd.

Mae SPARC, sef y Scholarly Publishing & Academic Resources Coalition, yn gynghrair rhyngwladl o lyfrgelloedd academaidd ac ymchwil sy'n gweithio i gywiro anghydbwysedd yn y system gyhoeddi ysgolheigaidd. Ei ganolbwynt pragmatig yw ysgogi datblygiad modelau cyfathrebu ysgolheigaidd newydd sy'n ehangu lledaeniad ymchwil ysgolheigaidd a lleihau pwysau ariannol ar lyfrgelloedd. Mae Cylchlythyr Mynediad Agored SPARC ar gael yma: http://www.arl.org/sparc/soa/index.html

Mae'r Directory of open access journals yn ymdrin â chyfnodolion ysgolheigaidd a gwyddonol rhad ac am ddim, testun llawn, y rheolir eu hansawdd sy'n ceisio ymdrin â phob pwnc ac iaith. Diben y Directory of Open Access Journals yw cynyddu amllygrwydd a symlhau'r defnydd o gyfnodolion ysgolheigaidd a gwyddonol mynediad agored ac felly hyrwyddo'r cynnydd yn eu defnydd a'u heffaith.

Library Publishing Media - cyhoeddwr mynediad agored sy'n seiliedig yn Rhydychen. Cafodd ei sefydlu i gefnogi'r mudiad mynediad agored byd-eang a hyrwyddo rhagoriaeth yn y gwyddorau biofeddygol. Mae holl gyhoeddiadau electronig y LibPubMedia ar gael yn rhad ac am ddim i bawb heb i ci orfod tanysgrifio.

Mae PubMed Central yn archif ddigidol rad ac am ddim o lenyddiaeth cyfnodolion biofeddygol a gwyddorau bywyd yn y National Institutes of Health (NIH) yn yr Unol Daleithiau, a ddatblygwyd ac a reolir gan National Center for Biotechnology Information  (NCBI) yr NIH yn y National Library of Medicine (NLM). Gyda PubMed Central, mae NLM ar flaen y gad o ran cadw a chynnal mynediad i'r llenyddiaeth electronig.

Mae BioMed Central yn gyhoeddwyr Gwyddoniaeth, Technoleg a Meddygaeth sydd wedi arloesi'r model cyhoeddi mynediad agored. Mae pob erthygl ymchwil wreiddiol a gyhoeddir gan BioMed Central ar gael yn rhad ac am ddim ac yn barhaol ar-lein yn syth ar ôl eu cyhoeddi. Mae BioMed Central yn ystyried bod mynediad agored at ymchwil yn hanfodol i sicrhau bod darganfyddiadau ymchwil yn cael eu cyfathrebu'n gyflym ac effeithlon.

Mae Public Library of Science yn sefydliad Mynediad Agored dielw o wyddonwyr a meddygon sy'n ymroddedig i sicrhau bod llenyddiaeth feddygol a gwyddonol y byd ar gael yn rhad ac am ddim fel adnodd cyhoeddus. Mae'r holl ddeunydd a gyhoeddir gan y Public Library of Science, os cafodd ei gyflwyno i'r PLoS neu'i greu ganddo, yn cael ei gyhoeddi o dan drwydded mynediad agored sy'n golygu y gellir ei ddefnyddio, dosbarthu ac atgynhyrchu heb gyfyngiadau mewn unrhyw gyfrwng, os yw'r gwaith gwreiddiol wedi'i ddyfynnu'n briodol.

Digital Library and Archives: Mae Digital Library and Archives (DLA) yn rhoi mynediad i gyfnodolion electronic ysgolheigaidd sy'n cael eu hadolygu gan gydweithwyr, sydd â thestun llawn ac sy'n hygyrch, heb gost. Mae'r cyfnodolion yn amrywio o bynciau ym maes addysg, peirianneg, llenyddiaeth i dechnoleg, athroniaeth a gwyddor llyfrgelloedd. Mae'r rhan fwyaf o gyfnodolion ar gael ar ffurf PDF a HTML.

African Journals Online: AJOL yw'r casgliad mwyaf a digyffelyb yn y byd o gyfnodolion ysgolheigaidd a gyhoeddwyd yn Affrica sy'n cael eu hadolygu an gydweithwyr. Ar y cyd â channoedd o gyfnodolion o bob rhan o'r cyfandir, mae AJOL yn gweithio i sicrhau bod cynnyrch ymchwil o darddiad Affricanaidd ar gael i bobl Affrica a gweddill y byd. Mae AJOL yn Sefydliad Dielw sy'n seiliedig yn Ne Affrica.

The Electronic Library of Mathematics: Wedi'i sefydlu ym 1996, ELibM yw'r storfa mynediad agored fwyaf a hynaf ym maes mathemateg. Mae'r Electronic Library of Mathematics yn cynnwys cyfnodolion ar-lein, casgliadau o erthyglau, monograffau, ac adnoddau electronic eraill ym maes mathemateg. Mae'r holl ddeunydd yn elecronig ac fel rheol cewch fynediad atynt yn rhad ac am ddim, ar wahân i rai cyfnodolion sydd â "wal symudol", h.y. cyfnod penodol o oedi cyn i'r adnoddau fod ar gael yn rhad ac am ddim.

E-LIS (E-prints for Library and Information Science): Archif mynediad agored ryngwladol ar gyfer e-argraffiadau sy'n gysylltiedig â Llyfrgellyddiaeth, Gwyddor Gwybodaeth a Technoleg, a disgyblaethau cymhwysiad perthnasol. Mae E-LIS yn ceisio hyrwyddo'r athroniaeth mynediad agored trwy sicrhau bod papurau ar gael ym maes Gwyddor Gwybodaeth a Llyfrgellyddiaeth a meysydd perthnasol. Mae'n archif ryngwladol sydd â mynediad yn rhad ac am ddim.

HighWire Press: Mae HighWire Press yn adran o Lyfrgelloedd Prifysgol Stanford, ac mae'n lletya'r storfa fwyaf o gynnwys heriol ac a adolygir gan gydweithwyr, gyda 1276 o gyfnodolion, a 6,104,489 o erthyglau testun llawn o dros 140 o gyhoeddwyr ysgolheigaidd. Ar y cyd, mae cyhoeddwyr sydd wedi lletya High Wire wedi sicrhau bod 1,936,285 o erthyglau ar gael yn rhad ac am ddim.

Open Humanities Press: Mae Open Humanities Press yn gydweithfa gyhoedd mynediad agored ryngwladol ym maes damcaniaeth feirniadol a damcaniaeth ddiwylliannol. Mae amrywiaeth o leisiau a dulliau beirniadol yn ganolog a genhadaeth OHP i feithrin ymchwil blaenllaw yn y dyniaethau. Mae OHP yn ceisio bod yn amrywiol yn rhyngwladol o ran y cynnwys, y broses olygyddol ac, fel cyhoeddwr mynediad agored, mae'n sicrhau bod llenyddiaeth ysgolheigiadd ar gael yn rhad ac am ddim i unrhyw un sydd â chysylltiad â'r rhyngrwyd ledled y byd.

Penn State Free Math Journals: Rhestr eang o gyfnodolion mathemategol o Brifysgol Penn State. Mae'r rhestr yn cynnwys Cyfnodolion Electronig a Chyfnodolion Argraffedig (mae rhai ohonynt ar gael yn electronig).

Organic e-prints: Mae Organic Eprints yn archif mynediad agored ryngwladol ar gyfer papurau sy'n gysylltiedig ag ymchwil ym maes amaethyddiaeth organig. Mae'r archif yn cynnwys papurau testun llawn electronig gyda gwybodaeth lyfryddiaethol, crynodebau a metadata arall.

Mae SciELO (Scientific Electronic Library Online) yn brif ffynhonnell ar gyfer Mynediad Agored i lenyddiaeth Wyddonol, Technolegol a Meddygol o America Ladin, y Caribî a Sbaen.