Hanes

Mae'r Hen Goleg yn adeilad hynod ag iddo hanes hynod. Pan ddechreuodd y gwaith o'i adeiladu nôl yng nghanol yr 19eg ganrif, y bwriad oedd codi gwesty crand ar lan y môr. Ond fel mae'r awdur lleol Elgan Philip Davies yn egluro, chafodd y cynlluniau uchelgeisiol hynny ar gyfer yr adeilad mo'u gwireddu...

Mae’r Hen Goleg yn adeilad rhestredig Gradd 1 a fwriadwyd yn wreiddiol i fod yn westy rheilffordd crand, Gwesty’r Castell. Cafodd ei adeiladu o gwmpas Tŷ’r Castell a gynlluniwyd yn 1790au gan John Nash ar gyfer Syr Uvedale Price, cefnogwr y mudiad picturesque.

Prynwyd Tŷ’r Castell yn 1864 gan Thomas Savin, yr entrepreneur rheilffordd, a gomisiynodd y pensaer J.P. Seddon i’w drawsnewid yn westy, y cyntaf o nifer y bwriadai eu hadeiladu ar hyd arfordir Bae Ceredigion fel rhan o dwf teithio a thwristiaeth y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Y cam cyntaf oedd ymestyn yr adeilad i’r de i gyfeiriad y castell ac yna i’r gogledd lle mae’r Cwad heddiw. Ond trawyd Savin yn galed gan drafferthion y Gyfnewidfa Stoc yn 1865, ac mewn ymgais i adennill rhywfaint o’r £80,000 roedd wedi ei wario ar yr adeilad, agorodd y gwesty cyn iddo gael ei gwblhau. Ond methodd ei antur ac yn 1866 fe’i gwnaed yn fethdalwr.

Yn 1867 prynwyd yr adeilad gan Bwyllgor y Brifysgol am £10,000 fel cartref cyntaf Prifysgol Cymru a gofynnwyd i Seddon gwblhau cymaint o’r adeilad ag y byddai cyllid y Pwyllgor yn ei ganiatáu. Agorodd y coleg ar 16 Hydref 1872 gyda thri aelod o staff a 26 myfyriwr. Erbyn 1884 roedd y nifer wedi cynyddu i dros gant ac roedd y ferch gyntaf wedi cael ei derbyn. Roedd y coleg yn  tyfu, ond ar noson 9 Gorffennaf 1885 ffrwydrodd  canister o  ocsigen yn y labordy cemeg yn nho gogleddol yr adeilad gan achosi gwerth £40,000 o ddifrod. Dim ond Tŷ’r Castell a’r adain ddeheuol – roedd Seddon wedi bwriadi eu trawsnewid – a oroesodd y tân.

Credai llawer mai hyn fyddai diwedd y coleg yn Aberystwyth ond cymaint oedd cefnogaeth pobl Cymru i’r sefydliad ieuanc, trwy roddion unigol, ymgyrch codi arian a’r arian yswiriant, galluogwyd awdurdodau’r coleg i gyflogi Seddon i adnewyddu’r adeilad. Dyma pryd y crëwyd y Cwad, y cwblhawyd yr Hen Neuadd, ac adeiladu’r Llyfrgell uwchben. Roedd hwn hefyd yn gyfle i Seddon ailadeiladu’r adain ddeheuol fel bloc gwyddoniaeth a gosod mosaic triptych C.F. Voysey o dechnoleg a masnach (trên a llong) yn cydnabod gwybodaeth bur o gwmpas y tŵr ar y pen.

Yn 1896 codwyd bloc canolog pedwar llawr wedi’i gynllunio gan C.J. Ferguson i gymryd lle Tŷ’r Castell. Ef hefyd oedd yn gyfrifol am gynllunio Neuadd Alexandra. Ar ochr Stryd y Brenin yr adeilad mae’r tŵr crwn yn asio â chynllun Seddon, tra bod y llinellau syth ar ochr y môr mewn gwrthgyferbyniad ond eto yn ategu’r cromliniau a bwâu gwreiddiol.

Gan Elgan Philip Davies