Cwestiynau Cyffredin Hawlfraint

Cwestiynau Cyffredin Hawlfraint

Mae’r dudalen hon yn ymdrin â rhai o’r prif gwestiynau a phryderon sy’n ymwneud â hawlfraint ac a gyfyd o ganlyniad i waith dysgu ac addysgu beunyddiol y Brifysgol. Gwelir rhagor o fanylion ar we-ddalennau adran hawlfraint Polisïau Gwybodaeth a ddaw gyda’r dudalen hon.

Cwestiynau Cyffredinol

A ydw i’n cael llungopïo tudalennau o lyfrau a chylchgronau i'm defnydd fy hun?

Ydych, rydych yn cael copïo darnau o’r rhan fwyaf o lyfrau, cylchgronau, trafodion cynadleddau ac adroddiadau cyfraith cyhyd â'i fod ddim ond yn un copi i'ch defnydd chi eich hun, a’i fod o fewn y terfynau a nodir ar y brif dudalen sy’n ymwneud â hawlfraint:

http://www.aber.ac.uk/cy/infocompliance/copyright/intro/

Byddwch yn ymwybodol, fodd bynnag, nad yw pob darn o waith yn dod o dan Drwydded yr Asiantaeth Trwyddedu Hawlfraint (Copyright Licensing Agency) - ceir manylion amdanynt ar 'Restr wedi eu Heithrio' yr Asiantaeth sydd wrth ymyl y rhan fwyaf o lungopiwyr - a bod deddfwriaeth hefyd wedi gwahardd copïo deunydd at ddibenion masnachol.

A yw hyn hefyd yn berthnasol i ddeunydd Hawlfraint y Goron?

Yn enw llywodraeth agored a heb gêl, y mae rhai categorïau o ddeunyddiau Hawlfraint y Goron wedi ildio eu hawlfraint fel y gellir copïo rhai gweithiau heb orfod ceisio caniatâd ffurfiol. Serch hynny, mae angen i chi gydnabod pob ffynhonnell. I gael rhagor o wybodaeth ynglŷn â’r Drwydded Llywodraeth Agored, gweler:

http://www.nationalarchives.gov.uk/doc/open-government-licence/version/2/

 

A ydw i’n cael llungopïo erthyglau papur newydd?

Ydych, rydych yn cael copïo erthyglau o bapurau newydd at ddibenion ymchwil neu astudiaeth bersonol o dan drwydded a gyflenwir gan yr Asiantaeth Trwyddedu Papurau Newydd (Newspaper Licensing Agency (NLA)). Gellir darparu copïau hefyd i fyfyrwyr cofrestredig ar gwrs, ond ni ddylid cadw deunydd digidol yn electronig am fwy na 28 diwrnod.

A ydw i’n cael sganio tudalennau cyhoeddiad neu ddogfen at ddibenion ymchwil neu astudiaeth breifat?

Mae sganio erthygl brintiedig neu ran ansylweddol o waith printiedig yn dderbyniol o bosibl fel 'delio teg' os, er enghraifft, yw’r detholiad yn cael ei sganio ar gyfrifiadur personol ar gyfer gwaith cwrs neu brosiect. Ar hyn o bryd, fodd bynnag, nid oes trwydded gynhwysfawr sy’n caniatáu unigolion i wneud hyn yn benodol. I gael rhagor o ganllawiau ynglŷn â chopïo’n electronig, gweler:

http://www.aber.ac.uk/cy/infocompliance/copyright/e-copyright/scanning/

A ydw i’n cael sganio rhan o lyfr, cylchgrawn neu ddelwedd graffig a’i roi ar wefan?

Na. Ni ellir ystyried bod gosod eitem hawlfraint na rhan ohoni ar safle rhyngrwyd, neu rwydwaith sy’n agored i’r cyhoedd, yn 'ddelio teg'. Yn wir, gellir ei ystyried fel ailgyhoeddi anghyfreithlon. Mae’n rhaid ceisio caniatâd ymhob achos.

A ydw i’n cael copïo o hen lyfr neu lyfr prin?

Y mae’n bosibl fod y gwaith dan sylw allan o hawlfraint ac, os yw hynny’n wir, gallwch gopïo ohono. Yn y rhan fwyaf o achosion, erys yr hawlfraint gyda’r awdur am 70 mlynedd ar ôl iddo/iddi farw, felly, gellir rhagdybio bod trwch helaeth y gweithiau a gyhoeddwyd cyn oddeutu 1890 allan o hawlfraint. Er hynny, gan fod y mwyafrif llethol o’r gweithiau o’r cyfnod hwn a chyn hynny naill ai’n werthfawr, yn brin, neu mewn cyflwr bregus, dylech gael cyngor gan staff Gwasanaethau Gwybodaeth ac efallai y gallant hwy gopïo’r rhan berthnasol ar eich cyfer.

Cwestiynau Cyffredin - Myfyrwyr

Ai fi sydd piau’r hawlfraint yn achos fy ngwaith fy hun?

Ie, yn gyffredinol. Fodd bynnag, ceir amgylchiadau lle bydd rhai myfyrwyr o bosib wedi cydweithio â staff neu wedi’u hariannu gan gyrff sydd yna’n cael rhywfaint o hawliau dros y gwaith. Mae’n bosib y bydd amryw bartïon yn rhannu’r hawlfraint mewn achosion o’r fath. Bydd y Brifysgol hefyd yn disgwyl i’ch gwaith fod ar gael i’w lungopïo, ei gopïo’n electronig, ei fenthyg a’i gynnwys yng nghadwrfa electronig y sefydliad.  

A ydw i’n cael cynnwys deunydd hawlfraint yn fy nhraethawd hir neu draethawd ymchwil?

Caniateir copïo at ddiben arholiad ac asesu heb orfod cael caniatâd ymlaen llaw gan ddeiliad yr hawlfraint. Yn fras, mae hyn yn cynnwys traethodau ymchwil a thraethodau hir. Fodd bynnag, disgwylir i ymgeiswyr PhD llwyddiannus gyflwyno eu gwaith i’w gynnwys ym Mhorth Ymchwil Aberystwyth, ac nid yw cyhoeddi eu gwaith yn y modd hwn wedi’i gynnwys. Felly, disgwylir i’r rhai sy’n cyflwyno traethodau PhD i ofyn am ganiatâd digonol i gynnwys deunydd hawlfraint trydydd parti yn eu gwaith, neu fel arall i nodi’r achosion lle na chafodd caniatâd ei geisio na’i roi, fel bod modd cymryd y camau priodol. Nid oes angen caniatâd i ddefnyddio dyfyniadau byr fel rheol, ond dylid cynnwys cydnabyddiaeth glir a chywir o’r ffynhonnell bob amser.

Ydw i’n cael copïo llun o lyfr neu’r rhyngrwyd a’i ddefnyddio i wneud poster er mwyn hysbysebu clwb neu ddigwyddiad?

Na. Cyn defnyddio’r fath luniau mae’n rhaid i chi geisio caniatâd penodol deiliad yr hawlfraint.

Cwestiynau Cyffredin - Staff

A ydw i’n cael dosbarthu 'pecynnau astudio' i fyfyrwyr ar fodiwl arbennig?

Ydych, cewch ddosbarthu 'pecynnau cwrs' neu 'becynnau astudio' sy’n cynnwys detholiadau o lyfrau neu gylchgronau i fyfyrwyr ar unrhyw fodiwl. Ni ddylai’r detholiadau fynd dros y terfynau sefydledig ar gyfer copïo (h.y. 5%/un bennod/un erthygl ac a.y.b.). Noder na ddylai nifer y pecynnau a gynhyrchir fod yn rhagor na nifer y myfyrwyr sydd wedi eu cofrestru ar fodiwl arbennig. Y mae’r lwfans hwn yn cael ei amddiffyn gan drwydded yr Asiantaeth Trwyddedu Hawlfraint (CLA) ac ni ellid, fel arall, ddadlau ei fod yn 'ddelio teg'.

A yw hyn hefyd yn berthnasol ar gyfer grwpiau o ddysgwyr o bell?

Ydy. Y mae trwydded y CLA hefyd yn berthnasol i ddysgwyr o bell.

A ydw i’n cael cynnwys erthyglau papur newydd mewn pecynnau astudio?

Ydych, ond dim mwy na 250 o gopïau. Gweler y manylion am drwydded yr Asiantaeth Trwyddedu Papurau Newydd (NLA) uchod am gyfyngiadau eraill. Dylid nodi teitl y papur newydd a’r dyddiad cyhoeddi yn eglur ynghyd â datganiad yn datgan ei fod wedi ei gopïo yn unol â thelerau Trwydded yr NLA.

A ydw i’n cael copïo a dosbarthu i’m myfyrwyr ddarnau o lyfr neu gylchgrawn o’m heiddo nad yw ar gael yn llyfrgell y Brifysgol?

Ydych, ond unwaith eto, o fewn y terfynau a nodir uchod. Cofiwch hefyd nad yw trwydded y CLA yn holl gynhwysfawr. Byddwch cystal â bwrw golwg ar hysbysfyrddau neu wefan y CLA ( http://www.cla.co.uk/) er mwyn cael y rhestr ddiweddaraf o weithiau anghynwysedig.

A ydw i’n cael cadw gwaith anghyhoeddedig a grëwyd gen i fy hun yn y llyfrgell er mwyn i fyfyrwyr ei ddefnyddio?

Ydych. Os ydych yn sicr mai chi sydd piau’r hawlfraint, gallwch gadw llawysgrif anghyhoeddedig o erthygl neu waith ysgrifenedig arall yn y Casgliad Benthyciadau Cyfnod Byr er mwyn i fyfyrwyr ei ddarllen, cymryd nodiadau neu gopïo ohono. Byddai’n rhaid i chi nodi i ba raddau y gallai myfyrwyr gopïo o’r gwaith ac ni fyddai’n bosibl ei roi ar fenthyg. Byddai’n rhaid mynd â’r gwaith o’r llyfrgell cyn ei gyhoeddi gan y byddai’r hawlfraint, wedyn, yn cael ei drosglwyddo i’r cyhoeddwyr.

A ydw i’n cael recordio rhaglenni teledu sydd wedi eu darlledu a’u dangos i ddosbarth o fyfyrwyr?

Ydych. Caniateir staff i recordio rhaglenni at ddefnydd addysgol nad yw'n fasnachol, a’u dangos i fyfyrwyr o dan drwydded gan yr Asiantaeth Recordiadau Addysgol (Educational Recording Agency (ERA)). Rhaid cyflwyno’r wybodaeth ganlynol gyda phob recordiad: dyddiad y recordiad; teitl y rhaglen; enw’r darlledwr; y geiriau “Y mae’r recordiad hwn i’w ddefnyddio o dan delerau trwydded yr ERA yn unig”. Nid yw’r drwydded yn caniatáu addasu neu newid y recordiad trwy, er enghraifft, wahanu delweddau oddi wrth y trac sain. O dan rai amgylchiadau, gellir cadw recordiadau a wnaed o dan drwydded yr ERA yn y llyfrgell at ddefnydd myfyrwyr.

A ydw i’n cael uwch lwytho rhaglen yr wyf wedi’i lawr lwytho o wasanaeth ‘ar gais’ (e.e. iPlayer/4 on demand) i Amgylchedd Dysgu Rhithwir/Blackboard?

Mae gwasanaethau ar-gais yn cael eu hamddiffyn gan y Drwydded ERA sy’n caniatáu gwylio’r deunydd hyn mewn dosbarthiadau a darlithoedd. Fodd bynnag, yn y rhan fwyaf o achosion, mae trydydd partïon wedi gosod cyfyngiadau ar recordio’r deunydd hwn ac o ganlyniad mae’r cwmnïau darlledu wedi gorfod eu hamddiffyn drwy Reoli Hawliau Digidol (DRM).  Yn anffodus, prin iawn yw’r deunydd nad yw wedi’i ddiogelu o dan DRM (mae rhywfaint ar gael ar 4OD ac iPlayer) ac mae torri amodau DRM yn anghyfreithlon. Os yw’r recordiadau yn parhau i gael eu darparu gan y darlledwr, gallwch greu dolen i’r recordiad ei hun o Blackboard.

 

A ydw i’n cael uwch lwytho ffilm yr wyf wedi’i phrynu ar DVD?

Mae bron yn sicr na fydd gennych hawl i wneud hyn heb gael caniatâd penodol deiliad yr hawlfraint berthnasol.

 

A ydw i’n cael uwch lwytho ffilm ddogfen yr wyf wedi’i phrynu ar DVD?

Yn yr un modd, oni bai eu bod yn cael eu darparu gyda thrwydded arbennig, megis Trwydded Eiddo Creadigol Cyffredin (Creative Commons), ni fydd modd i chi uwch lwytho deunydd o’r math hwn heb gael caniatâd deiliad yr hawlfraint.

 

A ydw i’n cael uwch lwytho rhywbeth yr wyf wedi’i brynu o iTunes neu safle cyffelyb?

Na. Ond gallwch chwarae cerddoriaeth mewn darlith, seminar neu sesiwn tiwtorial cyhyd â bod eich cynulleidfa ond yn cynnwys myfyrwyr neu aelodau o staff academaidd a bod y gerddoriaeth at ddibenion hyfforddi.

 

 

Rwyf eisiau sganio diagramau a ffotograffau fel y gallaf eu cynnwys yn fy nghyflwyniad 'PowerPoint'’. A ydy hyn yn cael ei ganiatáu?

Gallwch gynnwys graffiau neu ddiagramau unigol, ond os ydych am ddefnyddio mwy na hyn byddai angen naill ai a) caniatâd penodol deiliad yr hawlfraint neu (b) cyflwyno cais i’r Gwasanaethau Gwybodaeth i sganio’r deunydd o dan y Drwydded Sganio CLA (gweler http://www.cla.co.uk/ am fanylion ynglŷn â sut i wneud hyn)

Y mae sganio deunydd printiedig fel ei fod ar ffurf electronig, a hynny at ddibenion ymchwil neu astudiaeth breifat nad sy’n fasnachol, yn cael ei ystyried yn 'ddelio teg'. Ond nid yw hyn yn berthnasol i ddeunydd a ddefnyddir at ddibenion eraill megis dysgu neu gyflwyniadau ar gyfer cynadleddau.

Os ydw i’n defnyddio deunydd yn rhan o’r broses asesu, a ydw i angen caniatâd hawlfraint hyd yn oed wedyn?

Gwnaeth Deddf Hawlfraint, Dyluniadau a Phatentau 1988 (The Copyright, Designs and Patents Act 1988) ddarpariaeth arbennig at ddibenion arholi. At bwrpasau gosod, trosglwyddo neu ateb cwestiynau mewn arholiadau gellir gwneud unrhyw beth â deunyddiau hawlfraint (ac eithrio cerddoriaeth) heb ganiatâd.

A ydw i’n cael sganio testun neu ddiagramau er mwyn eu cynnwys yn 'Blackbord' neu Amgylchedd Dysgu Rhithwir arall a warchodir gan gyfrineiriau?

Mae’r un egwyddorion yn berthnasol yma ag sy’n berthnasol i sganio deunydd i’w ddefnyddio mewn cyflwyniad PowerPoint, fel y nodir uchod, h.y. rydych naill ai angen caniatâd deiliad yr hawlfraint neu bydd angen i chi fod wedi sganio o dan delerau ac amodau trwydded sganio brawf CLA.

Os ydw i wedi ysgrifennu erthygl neu lyfr, pam na chaf i lungopïo cymaint o'r gwaith ag y dymunaf?

O dan yr amgylchiadau hyn, y mae copïo yn dibynnu ar yr hynny a arwyddoch pan gytunoch i gyhoeddi’r gwaith. Mewn sawl achos, byddwch wedi ildio’r hawlfraint a’i drosglwyddo i’r cyhoeddwr. Y cyhoeddwr, wedyn, fydd deiliad yr hawlfraint a fydd yn gallu rhoi caniatâd neu godi pris am gynhyrchu rhagor o gopïau nag a ganiateir o dan gyfraith neu drwydded .Os nad ydych wedi arwyddo unrhyw gytundeb, dylech ragdybio mai’r cyhoeddwr sydd pia’r hawlfraint tan eich bod yn gwybod yn wahanol.