Delweddaeth Farddonol
Yr Athro Matthew Francis, Prifysgol Aberystwyth 

Mae Hamnavoe Market gan y bardd o Orkney George Mackay Brown yn sôn am grŵp o ddynion sy’n mynd i’r farchnad (mae’n fwy tebyg i’r hyn y byddai’r rhan fwyaf ohonom ni’n ei ystyried yn ffair) ac sy’n cael amrywiaeth o brofiadau. Caiff un ei gusanu gan ferch, mae un yn meddwi, mae un yn gwneud yr holl bethau arferol mewn ffair fel chwarae gemau a bwyta candi-fflos, ac yn y blaen. Yn fwy na thebyg mae’r dynion hyn yn ffermwyr neu bysgotwyr sy’n gweithio’n galed ac felly mae’r daith i Farchnad Hamnavoe yn bleser prin iddyn nhw. Byddai hynny’n gwneud eu hanturiaethau yn fwy angerddol, ac mae triniaeth farddonol Mackay Brown yn darlunio’r angerdd hwnnw. Mae’n gerdd sy’n llawn delweddaeth.

Hamnavoe Market

They drove to the Market with ringing pockets.

Folster found a girl
Who put wounds on his face and throat,
Small and diagonal, like red doves.

Johnston stood beside the barrel.
All day he stood there.
He woke in a ditch, his mouth full of ashes.

Grieve bought a balloon and a goldfish.
He swung through the air.
He fired shotguns, rolled pennies, ate sweet fog from a stick.

Heddle was at the Market also.
I know nothing of his activities.
He is and always was a quiet man.
 
Garson fought three rounds with a negro boxer,
And received thirty shillings,
Much applause, and an eye loaded with thunder.

Where did they find Flett?
They found him in a brazen circle,
All flame and blood, a new Salvationist.

A gypsy saw in the hand of Halcro
Great strolling herds, harvests, a proud woman.
He wintered in the poorhouse.

They drove home from the Market under the stars
Except for Johnston
Who lay in a ditch, his mouth full of dying fires.

Delweddaeth yw’r math o derm lled-dechnegol y mae pawb sy’n ymddiddori mewn barddoniaeth yn dysgu ei ddefnyddio’n fuan, ond serch hynny mae braidd yn gamarweiniol. Mae’r ddelweddaeth yn Hamnavoe Market yn procio’r synhwyrau eraill yn ogystal â’r golwg: sain yr arian yn canu yn eu pocedi, blas melys y candi-fflos, y sychder rydych chi’n ei deimlo yn eich ceg pan fyddwch wedi yfed gormod y noson gynt.

Apelio at y synhwyrau yw un o’r pethau mae barddoniaeth yn ei wneud orau, a hoffwn ddechrau drwy eich cael chi i feddwl gyda’r synhwyrau. Ysgrifennwch ddechrau brawddeg: Pan fyddaf i’n meddwl am yr haf, rwy’n meddwl am… Nawr ysgrifennwch cymaint ag y gallwch o ffyrdd i orffen y frawddeg (geiriau neu ymadroddion) gyda’r amod bod pob un yn gorfod cyfeirio at rywbeth rydych chi’n ei brofi drwy’r synhwyrau. Bydd y geiriau cyntaf y byddwch chi’n ei hysgrifennu yn ôl pob tebyg yn gysylltiadau cyfarwydd, arogl eli haul er enghraifft neu deimlo tywod rhwng bysedd eich traed. Peidiwch â phoeni am hynny - dydych chi ddim yn anelu at fod yn wreiddiol - nac yn wir at unrhyw rinwedd lenyddol arall - ond parhewch i ysgrifennu.

Yn hwyr neu’n hwyrach byddwch yn dechrau meddwl am bethau roeddech chi wedi anghofio amdanyn nhw. Efallai y byddwch yn gwenu ar rai ohonyn nhw. Bydd rhai yn bersonol iawn i chi, y math o gysylltiadau na fyddai gan neb arall, tra bo eraill o bosibl yn brofiadau cyffredinol na fyddai pobl eraill serch hynny’n meddwl amdanyn nhw. Mae’r rhain i fi’n cynnwys arogl bacwn ac wyau (ar wyliau rydych chi’n fwy tebygol o gael amser i fwynhau brecwast llawn) a physgod a sglodion (yn aml dydych chi ddim yn trafferthu coginio gyda’r nos). Nawr rydych chi’n meddwl mewn delweddau yn hytrach nag yn haniaethol - a’r tro nesaf y byddwch yn ysgrifennu’r gair “haf” mewn cerdd, efallai y byddwch yn cofio’r delweddau hynny ac yn eu defnyddio i gyfleu sut mae’r haf yn teimlo i chi.

Ond dim ond rhagarweiniad yw hyn i’r ymarfer ei hun, sy’n dechrau fel hyn. Dychmygwch eich bod yn mynd i roi pum rhodd i berson rydych chi’n ei garu, a phump arall i berson rydych chi’n ei gasáu. Bydd pob un o’r rhoddion yn brofiad i un o’u pum synnwyr: golwg, clyw, arogl, blas a chyffwrdd. Rwy’n pwysleisio profiad, nid gwrthrych - chewch chi ddim rhoi bar o siocled iddyn nhw ond gallwch chi roi blas siocled, neu, hyd yn oed, os yw’n well gennych chi, ei arogl. Bydd y pum rhodd i’r person rydych chi’n ei garu’n rhai pleserus, a’r pump i’r person rydych chi’n ei gasáu’n amhleserus. Unwaith eto, nid ymarfer ysgrifennu cain yw hwn ar hyn o bryd. Ewch ati i ysgrifennu - ddylai ddim cymryd mwy na deng munud.

Nawr edrychwch eto ar gerdd Mackay Brown. Mae’n gwneud llawer mwy nag enwi’r profiadau mae’n ysgrifennu amdanyn nhw: mae’n defnyddio iaith drawiadol o ddychmygus. Mae’r "lipstick wounds" ar wddf Folster "like red doves" ac mae’r candi-fflos mae Grieve yn ei fwyta yn "sweet fog". Mewn gwirionedd, mae’n ymddangos fel pe bai Mackay Brown yn gwneud ei orau i osgoi enwi pethau, gan ddefnyddio trosiadau a chyffelybiaethau yn lle. Effaith hyn yw eu gwneud yn anghyfarwydd. Rydyn ni i gyd yn meddwl ein bod yn gwybod beth yw cusan, neu candi-fflos, ond y mwyaf cyfarwydd ydych chi â’r pethau hyn, y lleiaf dwys ydych chi’n eu teimlo. Roedd y tro cyntaf i chi brofi candi-fflos, neu eich cusan gyntaf, yn fater arall - roedd iddyn nhw ddwyster oedd yn codi’n rhannol o’r ffaith eu bod yn newydd ac yn ddieithr. Y dwyster hwn yw’r hyn mae beirdd fel Mackay Brown yn ceisio ailafael ynddo.

Un ffordd i wneud hyn yw defnyddio cyffelybiaeth. Yn ein bywyd bob dydd rydym ni’n defnyddio “fel” i wneud pethau dieithr yn fwy cyfarwydd. (“Mae’n blasu ychydig fel cyw iâr”.) Mewn barddoniaeth rydym ni’n ei ddefnyddio i gael effaith cwbl groes. Dyw dweud bod cusan yn debyg i ‘red dove’ ddim yn unrhyw help i rywun nad yw’n gwybod beth yw cusan, ond os ydych chi mor gyfarwydd â’r peth fel bod y profiad wedi colli ei ffresni, gall y gyffelybiaeth roi ffordd newydd i chi ei weld. Er mwyn i’r ddyfais hon weithio, rhaid iddi fynegi tebygrwydd gwirioneddol, ond un sy’n eithaf annisgwyl. Rhai o fy ffefrynnau i yw:

Now slowly closing like a dent in dough 
(Robert Frost: coedwig yn tyfu’n ôl dros lannerch agored)

Like dominoes / with lights for holes 
(Derek Walcott: nendyrau yn y nos)

Love set you going like a fat gold watch 
(Sylvia Plath: babi)

Yn ail ran yr ymarfer, edrychwch yn ôl ar eich deg rhodd i weld a allwch chi ddod o hyd i gyffelybiaeth ar gyfer un neu ragor ohonyn nhw. Beth yw blas siocled? Neu arogl glaswellt wedi’i dorri? Cymharodd un o fy myfyrwyr deimlad gwlithyn â jeli mewn pastai borc. Dywedodd un arall fod arogl lafant (yr oedd yn ei gasáu) yn debyg i gur pen powdr. Ac o ran trosiadau ("sweet fog from a stick") dyw hyn yn ddim mwy na chyffelybiaeth gyda’r gair “fel” wedi’i adael allan, felly efallai yr hoffech newid eich cyffelybiaethau’n drosiadau erbyn i chi eu defnyddio yn rhan olaf yr ymarfer.

Nawr mae’n bryd gweld a allwch chi ddefnyddio peth o’r deunydd hwn mewn cerdd. Pam ydych chi’n rhoi’r fath roddion rhyfedd yn y lle cyntaf? A pham rhoi unrhyw beth i rywun nad ydych chi’n ei hoffi? Os yw’r cwestiynau hyn yn ennyn eich diddordeb, efallai y bydd eich cerdd yn cynnig rhyw fath o ateb iddyn nhw.  Ewch ati i:

Ysgrifennu cerdd yn seiliedig ar y syniad o roi profiadau synhwyrus i rywun fel rhoddion. Gallwch wneud set gyfan o bump (pleserus neu amhleserus), y ddwy set o bump neu ganolbwyntio ar roi un neu ddwy rodd unigol. Gallwch gynnwys stori ac esboniad neu beidio. Ond gwnewch yn siŵr eich bod yn disgrifio’r rhoddion eu hunain yn ddychmygus, gan ddefnyddio trosiad a/neu gyffelybiaeth.