Ffisegwyr o Aberystwyth yn defnyddio adnodd pelydr-x newydd arloesol i astudio deimyntau

Rhannu Aberystwyth University - facebook Aberystwyth University - twitter Aberystwyth University - google+ Aberystwyth University - email

14 September 2017

Yr Athro Andrew Evans (rhes flaen, trydydd o’r chwith) yn agoriad labordy newydd VERSOX yn Ffynhonnell Olau Deimwnt.
Yr Athro Andrew Evans (rhes flaen, trydydd o’r chwith) yn agoriad labordy newydd VERSOX yn Ffynhonnell Olau Deimwnt.

Mae gwyddonwyr o Brifysgol Aberystwyth ymhlith y cyntaf i ddefnyddio adnodd pelydr-x newydd arloesol yn un o ganolfannau ymchwil gwyddonol mwyaf datblygedig y byd.

Datblygwyd VERSOX, sydd yng nghanolfan ymbelydredd syncrotron genedlaethol y DU yn Swydd Rhydychen, gan dîm o wyddonwyr sydd yn cynnwys yr Athro Andrew Evans, pennaeth yr Adran Ffiseg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Yr Athro Evans yw cadeirydd Grŵp Gweithredol Defnyddwyr VERSOX, buddsoddiad o rai miliynau o bunnoedd a gyflenwodd ei ‘olau cyntaf’ ym mis Mehefin 2017.

Ar ddechrau Awst 2017 bu’r Athro Evans a chydweithwyr o’r grŵp ymchwil Ffiseg Deunyddiau yn Aberystwyth yn defnyddio’r adnodd newydd i astudio deimyntau.

Roedd eu gwaith yn canolbwyntio yn benodol ar nano-ddeimyntau, sy'n mesur 5 nanomedr ar draws. Byddai dros filiwn o’r deimyntau yma yn ffitio ar glopa pin.

Mae'r tîm yn astudio sut y gellid defnyddio'r deimyntau bychain iawn hyn sy'n cael eu cyflenwi gan DeBeers i wella'r modd y caiff cyffuriau eu cyflwyno i’r corff ar gyfer trin cyflyrau megis cancr.

Mae VERSOX, a gymerodd bum mlynedd i’w ddatblygiad a’i adeiladu, yn rhan o Ffynhonnell Olau Deimwnt (Diamond Light Source) ar Gampws Ymchwil ac Arloesedd Harwell yn Swydd Rhydychen.

Cynlluniwyd Ffynhonnell Olau Deimwnt i weithio fel microsgop anferth drwy harneisio pŵer electronau i gynhyrchu pelydrau golau llachar y mae gwyddonwyr yn medru eu defnyddio i astudio unrhyw beth o ffosilau i beiriannau jet, firysau a brechlynnau.

Mae VERSOX yn un o gyfres o labordai a elwir yn 'beamlines' sy'n cipio’r pelydrau golau llachar, gan roi i ymchwilwyr beiriant sydd 10,000 gwaith yn fwy pwerus na microsgop traddodiadol.

Cyfleuster pelydr-X meddal hyblyg yw VERSOX sydd wedi'i gynllunio ar gyfer astudio elfennau gan gynnwys y rhai sy'n hanfodol ar gyfer bywyd: carbon, nitrogen ac ocsigen.

Dywedodd yr Athro Evans: “Mae VERSOX yn cynnig offeryn unigryw ar gyfer datblygu deunyddiau yn y dyfodol, gan ei fod yn caniatáu i ymchwilwyr astudio strwythurau atomig, natur gemegol a chyfansoddiad yr arwynebau o dan bwysau sydd bron yn amgylchol (ambient), gan ddarparu data byd go-iawn pwysig ar gyfer ystod eang o ddeunyddiau a chymwysiadau.

“Bydd y cyfleuster o fudd i ystod amrywiol o feysydd gwyddonol, gan gynnwys fferylliaeth, electroneg, cemeg amgylcheddol a chadwraeth treftadaeth, ac rydym yn falch iawn taw'r grŵp o Aberystwyth yw un o’r cyntaf i’w ddefnyddio,” ychwanegodd.

Mae ymchwilwyr ym Mhrifysgol Aberystwyth yn arbenigo mewn ffiseg arwynebau deimwnt a gorchuddion gyda moleciwlau, metelau, inswleiddwyr a graffin, a hefyd yn y modd y mae deimyntau yn ymateb i olau er mwyn hwyluso’r gwaith o greu strwythurau cwantwm newydd.

Mae Aberystwyth yn un o wyth prifysgol partner i ennill Canolfan Ddysgu Ddoethurol mewn Gwyddoniaeth a Gwyddoniaeth Deimwnt gan y Cyngor Ymchwil Peirianneg a Gwyddorau Ffisegol.

Mae gwaith y Ganolfan yn addo llawer o dechnolegau arloesol sy'n seiliedig ar ddeimwnt a mewnwelediadau gwyddonol gwreiddiol.

Mae myfyrwyr PhD o'r Brifysgol yn defnyddio'r dulliau pelydr-x meddal sydd ar gael trwy VERSOX i astudio’r rhyngwynebau rhwng deimwnt, nano-ddeimyntau a moleciwlau organig ar gyfer eu defnyddio ym meysydd electroneg, cyfrifiadureg cwantwm a chyflenwi cyffuriau.

Mae’r Athro Evans, sydd yn awdurdod byd-eang ar arwynebau deimwnt, yn siaradwr gwadd yng Nghyfarfod ac Arddangosfa’r Hydref 2017 y Gymdeithas Ymchwil Deunyddiau Ewropeaidd sy'n agor yn Warsaw, Gwlad Pwyl, ddydd Sul 17 Medi.

Cliciwch yma i gael gwybod mwy am astudio Ffiseg ym Mhrifysgol Aberystwyth.

Cysylltiadau

Yr Athro Andrew Evans
Adran Ffiseg
Prifysgol Aberystwyth
01970 622800 / dne@aber.ac.uk

Arthur Dafis
Cyfathrebu a Materion Cyhoeddus
Prifysgol Aberystwyth
01970 621763 | 07841979452 | aid@aber.ac.uk